- 175
- 1000
- 1000
- 1000
در آغوش نیل؛ قوانین حاکم بر زندگی،9
سخنرانی حجت الاسلام علیرضا پناهیان با موضوع "در آغوش نیل؛ قوانین حاکم بر زندگی"، جلسه نهم:"نقش انعطاف پذیری و امتحان الهی"، سال 1405
یکی از دلایل مهم رویگردانی بسیاری از مردم، به ویژه قشر متجدد و اهل علوم تجربی، از دین و دینداران، یک علت روانشناختی ریشه دار دارد که چندان هم بیراه نیست. آن علت، خلط میان بخشهای «ثابت» و «متغیر» دین است. متأسفانه برخی افراد که از نظر روانی دچار صلبیت و انعطاف ناپذیری هستند، بخشهای متغیر دین را به بخشهای ثابت توسعه میدهند و چنین القا میکنند که همه چیز در دین ثابت و تغییرناپذیر است. در حالی که در دین، بخشهای متغیر نه تنها وجود دارند، بلکه میتوان گفت که همین بخشهای متغیر و موقعیتهای جدید، اصل و هدف اصلی دین هستند. بخشهای ثابت دین، مانند اعتقادات و کلیات اخلاقی، مقدمه ای هستند برای آنچه که خداوند در شرایط جدید از ما میخواهد. امتحانات الهی عمدتاً برای سنجش «انعطاف پذیری» انسان در برابر شرایط متغیر طراحی شده اند. اگر کسی فقط در شرایط ثابت به دین پایبند باشد، این نشان دهنده شخصیت برجسته نیست؛ ارزش واقعی در آن است که انسان در شرایط جدید، دین را تغییرپذیر ببیند و از خود انعطاف نشان دهد. سنت امتحان الهی که برجسته ترین سنتهای الهی است، انسان را در موقعیتهای نو قرار میدهد تا ببیند آیا او تغییر و تحول را میپذیرد یا خیر. در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام تغییرات کند بود، اما امروز در هر نسلی، تحولات فناورانه و فرهنگی متعددی رخ میدهد که برخی افراد حتی از پذیرش این تغییرات نسلی سرباز میزنند. ایشان فرمودند که نباید سلیقه ها و حرفهای خودمان را به نسل جدید تحمیل کنیم، چراکه آنها در شرایط متفاوتی متولد شده اند.
همچنین تفاوتهای هم عرض مانند تفاوت زن و مرد، یا تفاوت فرهنگها و قبایل، همگی نوعی امتحان الهی هستند. اولین کسی که تفاوت را نپذیرفت، ابلیس بود که تفاوت خود با آدم را برنتافت. خداوند به او فرمود: «من دوست دارم آنگونه که من میخواهم اطاعت شوم، نه آنگونه که تو میخواهی.» این یعنی چسبیدن به شکلهای ظاهری عبادت، اگر با انعطاف همراه نباشد، موجب بدبینی دیگران به دین میشود. جالب اینکه اگر اسلام ناب و شیعه اصیل را به جوامع غربی معرفی کنیم، بسیاری از کسانی که پس از رنسانس از دین فاصله گرفتند، جذب آن خواهند شد. چرا که تصویر رایج از دین در ذهن آنها، تصویر افراد متصلب و ثابتی است که هیچ تغییری را نمیپذیرند. این در حالی است که تاریخ اسلام با تغییرات بزرگی آغاز شد؛ تغییر قبله از بیتالمقدس به مکه، یکی از بزرگترین آزمونهای الهی بود که پذیرش آن از مسلمانان اولیه، انعطاف پذیری فوق العاده ای می طلبید. اگر امروز چنین تغییری از سوی رهبری دینی رخ دهد، آیا جامعه ما انعطاف لازم را دارد؟ نکته مهمتر، مفهوم «بداء» است. بداء یعنی تغییر در برخی مقدرات الهی بر اساس شرایط و رفتار بندگان. در روایات آمده که خداوند به مانند بداء، عظمت نیافته و بندگی به مانند بداء عبادت نشده است. یعنی بالاترین عبادت، پذیرش تغییر در دستورات و مقدرات الهی است. اگر مردم میدانستند چه اجر و ثوابی برای پذیرش بداء وجود دارد، همواره از آن سخن میگفتند. بداء، روح انسان را پالایش میکند و او را از صفت ابلیسی دور میسازد. کسی که در دینداری خود ناراحت و افسرده است و صرفاً از روی ترس یا عادت، مراعاتها را انجام میدهد، در حقیقت از دین رنج میبرد. چنین کسانی اگر با تغییر حکم یا شرایط جدید مواجه شوند، ممکن است یکباره همه چیز را رها کنند. اینجاست که امتحان الهی خود را نشان میدهد؛ مثلاً در خانوادهای که با یک عروس باحجاب یا بیحجاب مواجه می شوند، رفتار آنها آزمون بزرگی است. گاهی خداوند شرایطی ایجاد میکند تا نشان دهیم که آیا پذیرای تغییر و مهربانی هستیم یا نه. ماجرای صلح حدیبیه نیز گویای همین مطلب است. در آنجا امیرالمؤمنین علیه السلام که در تمام جنگها شجاع ترین بودند، نه تنها اعتراض نکردند، بلکه متن صلح را خود نوشتند. اما اعتراض کننده به صلح، همان کسی بود که بعداً به خانه حضرت زهرا حمله کرد. این یعنی رویه اجتماعی امامان، انعطاف پذیری در برابر شرایط جدید بود، نه صرفاً شمشیر زدن و جنگیدن. امتحان الهی یعنی تغییر شرایط تا مشخص شود آیا بنده در موقعیت نو نیز تسلیم خدا هست یا نه. اصل دینداری نه در اطاعت صرف، بلکه در «انعطافپذیری در برابر خدا در شرایط گوناگون» خلاصه میشود. جالب اینکه برخی افراد آنقدر تغییرناپذیرند که حتی نمیخواهند شرایط جدید را بشناسند؛ و همین مانع از رشد و تکامل آنها میشود. آن بخش از دین که از ما انعطاف و تحول پذیری میخواهد، اگر درست تبیین شود، جامعه را بینیاز میکند. در غیر این صورت، حتی دینداران نیز دچار سکون و آفت میشوند. همچنین روایتی از امام رضا علیه السلام نقل شد که به شخصی که از تغییر روایتی درباره هفتمین امام ناراحت شده بود، فرمودند: «خوشا به حال کسی که اگر حرفی از ما درست درآمد بگوید راست گفتیم، و اگر درست درنیامد نیز بگوید راست گفتیم؛ چرا که تغییر شرایط، نشانه قدرت خداوند است.» این یعنی پذیرش تغییر، حتی در پیش بینی های امامان، نشانه درک صحیح از دین است.
عظمت حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام نه در شمشیرزنی ایشان، بلکه در پذیرش سختترین تغییر و تکلیف بود؛ اینکه مولایش حسین علیه السلام از او خواست تا شاهد قطعه قطعه شدن فرزندانش باشد و صبر کند. این همان انعطافپذیری در برابر امر خدا و امام است که از عبادت صرف برتر است. امتحان الهی، فرصتی است برای نشان دادن اینکه آیا میتوانیم در شرایط جدید نیز تسلیم باشیم و تفاوتها را بپذیریم، نه اینکه با داوریهای خشک، دیگران را از دین برنجانیم و خود نیز از مسیر اصلی فاصله بگیریم.
یکی از دلایل مهم رویگردانی بسیاری از مردم، به ویژه قشر متجدد و اهل علوم تجربی، از دین و دینداران، یک علت روانشناختی ریشه دار دارد که چندان هم بیراه نیست. آن علت، خلط میان بخشهای «ثابت» و «متغیر» دین است. متأسفانه برخی افراد که از نظر روانی دچار صلبیت و انعطاف ناپذیری هستند، بخشهای متغیر دین را به بخشهای ثابت توسعه میدهند و چنین القا میکنند که همه چیز در دین ثابت و تغییرناپذیر است. در حالی که در دین، بخشهای متغیر نه تنها وجود دارند، بلکه میتوان گفت که همین بخشهای متغیر و موقعیتهای جدید، اصل و هدف اصلی دین هستند. بخشهای ثابت دین، مانند اعتقادات و کلیات اخلاقی، مقدمه ای هستند برای آنچه که خداوند در شرایط جدید از ما میخواهد. امتحانات الهی عمدتاً برای سنجش «انعطاف پذیری» انسان در برابر شرایط متغیر طراحی شده اند. اگر کسی فقط در شرایط ثابت به دین پایبند باشد، این نشان دهنده شخصیت برجسته نیست؛ ارزش واقعی در آن است که انسان در شرایط جدید، دین را تغییرپذیر ببیند و از خود انعطاف نشان دهد. سنت امتحان الهی که برجسته ترین سنتهای الهی است، انسان را در موقعیتهای نو قرار میدهد تا ببیند آیا او تغییر و تحول را میپذیرد یا خیر. در زمان امیرالمؤمنین علیهالسلام تغییرات کند بود، اما امروز در هر نسلی، تحولات فناورانه و فرهنگی متعددی رخ میدهد که برخی افراد حتی از پذیرش این تغییرات نسلی سرباز میزنند. ایشان فرمودند که نباید سلیقه ها و حرفهای خودمان را به نسل جدید تحمیل کنیم، چراکه آنها در شرایط متفاوتی متولد شده اند.
همچنین تفاوتهای هم عرض مانند تفاوت زن و مرد، یا تفاوت فرهنگها و قبایل، همگی نوعی امتحان الهی هستند. اولین کسی که تفاوت را نپذیرفت، ابلیس بود که تفاوت خود با آدم را برنتافت. خداوند به او فرمود: «من دوست دارم آنگونه که من میخواهم اطاعت شوم، نه آنگونه که تو میخواهی.» این یعنی چسبیدن به شکلهای ظاهری عبادت، اگر با انعطاف همراه نباشد، موجب بدبینی دیگران به دین میشود. جالب اینکه اگر اسلام ناب و شیعه اصیل را به جوامع غربی معرفی کنیم، بسیاری از کسانی که پس از رنسانس از دین فاصله گرفتند، جذب آن خواهند شد. چرا که تصویر رایج از دین در ذهن آنها، تصویر افراد متصلب و ثابتی است که هیچ تغییری را نمیپذیرند. این در حالی است که تاریخ اسلام با تغییرات بزرگی آغاز شد؛ تغییر قبله از بیتالمقدس به مکه، یکی از بزرگترین آزمونهای الهی بود که پذیرش آن از مسلمانان اولیه، انعطاف پذیری فوق العاده ای می طلبید. اگر امروز چنین تغییری از سوی رهبری دینی رخ دهد، آیا جامعه ما انعطاف لازم را دارد؟ نکته مهمتر، مفهوم «بداء» است. بداء یعنی تغییر در برخی مقدرات الهی بر اساس شرایط و رفتار بندگان. در روایات آمده که خداوند به مانند بداء، عظمت نیافته و بندگی به مانند بداء عبادت نشده است. یعنی بالاترین عبادت، پذیرش تغییر در دستورات و مقدرات الهی است. اگر مردم میدانستند چه اجر و ثوابی برای پذیرش بداء وجود دارد، همواره از آن سخن میگفتند. بداء، روح انسان را پالایش میکند و او را از صفت ابلیسی دور میسازد. کسی که در دینداری خود ناراحت و افسرده است و صرفاً از روی ترس یا عادت، مراعاتها را انجام میدهد، در حقیقت از دین رنج میبرد. چنین کسانی اگر با تغییر حکم یا شرایط جدید مواجه شوند، ممکن است یکباره همه چیز را رها کنند. اینجاست که امتحان الهی خود را نشان میدهد؛ مثلاً در خانوادهای که با یک عروس باحجاب یا بیحجاب مواجه می شوند، رفتار آنها آزمون بزرگی است. گاهی خداوند شرایطی ایجاد میکند تا نشان دهیم که آیا پذیرای تغییر و مهربانی هستیم یا نه. ماجرای صلح حدیبیه نیز گویای همین مطلب است. در آنجا امیرالمؤمنین علیه السلام که در تمام جنگها شجاع ترین بودند، نه تنها اعتراض نکردند، بلکه متن صلح را خود نوشتند. اما اعتراض کننده به صلح، همان کسی بود که بعداً به خانه حضرت زهرا حمله کرد. این یعنی رویه اجتماعی امامان، انعطاف پذیری در برابر شرایط جدید بود، نه صرفاً شمشیر زدن و جنگیدن. امتحان الهی یعنی تغییر شرایط تا مشخص شود آیا بنده در موقعیت نو نیز تسلیم خدا هست یا نه. اصل دینداری نه در اطاعت صرف، بلکه در «انعطافپذیری در برابر خدا در شرایط گوناگون» خلاصه میشود. جالب اینکه برخی افراد آنقدر تغییرناپذیرند که حتی نمیخواهند شرایط جدید را بشناسند؛ و همین مانع از رشد و تکامل آنها میشود. آن بخش از دین که از ما انعطاف و تحول پذیری میخواهد، اگر درست تبیین شود، جامعه را بینیاز میکند. در غیر این صورت، حتی دینداران نیز دچار سکون و آفت میشوند. همچنین روایتی از امام رضا علیه السلام نقل شد که به شخصی که از تغییر روایتی درباره هفتمین امام ناراحت شده بود، فرمودند: «خوشا به حال کسی که اگر حرفی از ما درست درآمد بگوید راست گفتیم، و اگر درست درنیامد نیز بگوید راست گفتیم؛ چرا که تغییر شرایط، نشانه قدرت خداوند است.» این یعنی پذیرش تغییر، حتی در پیش بینی های امامان، نشانه درک صحیح از دین است.
عظمت حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام نه در شمشیرزنی ایشان، بلکه در پذیرش سختترین تغییر و تکلیف بود؛ اینکه مولایش حسین علیه السلام از او خواست تا شاهد قطعه قطعه شدن فرزندانش باشد و صبر کند. این همان انعطافپذیری در برابر امر خدا و امام است که از عبادت صرف برتر است. امتحان الهی، فرصتی است برای نشان دادن اینکه آیا میتوانیم در شرایط جدید نیز تسلیم باشیم و تفاوتها را بپذیریم، نه اینکه با داوریهای خشک، دیگران را از دین برنجانیم و خود نیز از مسیر اصلی فاصله بگیریم.
تاکنون نظری ثبت نشده است